Auteursarchief: Communicatie Commissie

Tentoonstelling: “De vos Reynaarde te kijk gezet in 64 boekbanden”

Afbeelding: © Wim de Cock, Zwijndrecht (België)

door Jan Bosch – 17 januari 2020.

In het kader van het thema “Middeleeuwen” hebben 64 boekbinders van de stichting Handboekbinden het boek Van den vos Reynaerde gebonden; soms op de traditionele middeleeuwse manier, vaak ook met een knipoog naar de Middeleeuwen door gebruik te maken van eigentijdse materialen en nieuwe technieken. De boeken worden geëxposeerd in Deventer en Sint-Niklaas.

De tentoonstelling in Deventer wordt gehouden in samenwerking met de bibliotheek Deventer op de locatie van de Atheneum bibliotheek  van 2 maart t/m 5 mei 2019. De Atheneum bibliotheek is de oudste stadsbibliotheek in Nederland, gesticht in 1560  na aankoop door het stadsbestuur van het boekenbezit van de kort daarvoor overleden pastoor  Phoconius voor 102,5 goudgulden. De feestelijk opening met onder meer een  muzikale bijdrage over de vos Reynaerde door het verteltrio “Losse Tongen” vindt plaats op zaterdag 29 februari om 16.00 uur. U kunt zich opgeven voor deze opening door het sturen van een mail aan klaastoet@stichting-handboekbinden.eu o.v.v. naam, adres, aantal personen en “opening tentoonstelling 29 februari 2020”   

Na de expositie in Deventer verhuizen de boekbanden naar Sint-Niklaas, de bakermat van de vos Reynaerde. De tentoonstelling in België wordt gehouden in samenwerking met de Bibliotheek Sint-Niklaas, de Bibliotheca Wasiana en het Reynaartgenootschap. Naast de ingezonden boekbanden, zullen ook ingebonden reynaerdiana uit de collecties van de Wasiana, het Reynaertgenootschap en enkele privécollecties worden getoond. De tentoonstelling in de Bib Sint-Niklaas vindt plaats van zaterdag 22 augustus t/m zondag 27 september 2020.

Voor het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap is dit nog een extra bijzondere tentoonstelling omdat tien van de 64 deelnemers lid van ons zijn. 

Informatie:

Tentoonstelling Atheneum Bibliotheek Deventer – 2 maart t/m 5 mei 2020

Openingstijden:
maandag    13.00 -17.00 uur
dinsdag      09.00 -17.00 uur
donderdag 13.00 – 17.00 uur
vrijdag        13.00 -17.00 uur
Adres:  Klooster 12, 7411NH Deventer

Tentoonstelling Bibliotheek Sint-Niklaas – 22 augustus t/m 27 september 2020

Openingstijden:
dinsdag t/m vrijdag van 10.00 tot 19.00 uur
zaterdag en zondag van 09.30 tot 12.30 uur
Adres: Hendrik Heymanplein 3, 9100 Sint-Niklaas

Bandensalon Abdijbibliotheek Berne

door Robert Arpots

Met 30 personen was het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap op vrijdag 15 november 2019 te gast in de Abdij van Berne, in het Brabantse Heeswijk-Dinther. Deze Norbertijner Abdij is gesticht in 1134 en bezit een rijke, historische bibliotheek.

Na de ontvangst met koffie en thee, kreeg het gezelschap, opgedeeld in twee groepen, een rondleiding door het gebouw. Aansluitend werd in de Norbertuszaal de lunch geserveerd, waarna de boekbandendag pas echt begon. Abt Denis Hendrickx (71e abt, sinds 2013) heette het popelende gezelschap van harte welkom en was verheugd dat er zoveel belangstelling van specialisten bleek te bestaan voor de werken in de abdijbibliotheek. De Bernese Norbertijnen vinden het van belang dat de boekencollectie ter beschikking komt – in Worldcat – voor onderzoek en onderwijs. Er volgden twee presentaties, gehouden door bibliothecaris Lennie van Orsouw en conservator Robert Arpots.

Lennie besteedde uitgebreid aandacht aan de collectie devotieprentjes, aan wat er zoal op dergelijke prenten te zien is en hoe dit materiaal door haar beschreven wordt in Worldcat nadat het is gedigitaliseerd door collega Harry Hüsken. Voor wie de beschrijvingen wil bekijken:
geef in RUQest (https://ru.on.worldcat.org/discovery) het zoekcommando b8:QGEB ti:Devotieprentje (en ga verder als “Guest”!).
Klik daarna per record op “Beschrijving weergeven” en eventueel op “Online toegang” voor de afbeelding.
Behalve devotieprentjes bevat de collectie ook een grote hoeveelheid Norbertusprentjes en “gewone” bidprentjes. De laatste categorie behelst natuurlijk overwegend Norbertijnen.

Robert besteedde vervolgens aandacht aan de geschiedenis van de abdijbibliotheek, aan de boekencollectie in het algemeen en aan de boekbanden in het bijzonder. Met name de verschillende locaties van de abdij in de loop van de eeuwen is van belang voor het boekbandonderzoek.
De abdij werd gesticht aan de Maas bij Heusden, waar geen eigen binderij bestond. Na de verwoesting van de abdij in 1572 vertrokken de Norbertijnen naar Den Bosch, waar ze goede contacten onderhielden met de Broeders van het Gemene Leven, die wel over een eigen binderij beschikten. Dan volgt een aankoop die van eminent belang is voor de abdijbibliotheek: Johannes Moors, de 42e abt, koopt in 1623 het onroerend goed van de Broeders, inclusief hun bibliotheek.
Daardoor beschikt de huidige abdijbibliotheek nog steeds over minstens 46 boekbanden uit de boekbinderij van de Bossche Broeders van het Gemene Leven. In 1629 moeten de Norbertijnen en ook andere religieuzen, Den Bosch ontvluchten. De Norbertijnen vestigen zich in enkele parochies in de nabijheid van Den Bosch, maar de abdij zelf wordt gevestigd in Vilvoorde bij Brussel. Pas in 1857 keren de “Vilvoorders” naar Nederland terug en vestigen zich in Heeswijk-Dinther. Door die Zuid-Nederlandse periode van ruim twee eeuwen, bevat de abdijbibliotheek een grote hoeveelheid Zuid-Nederlandse boekbanden, ook al omdat de Norbertijnen gingen studeren in Leuven. In de abdijcollectie is dan ook drie strekkende meter Leuvense collegedictaten te vinden. De inhoud van die collegedictaten is, anders dan men zou denken, niet theologisch van aard maar overwegend gericht op de exacte wetenschappen.

Na de presentaties werd op de tafels van de Bernekringzaal een selectie van niet minder dan 113 boekbanden getoond, afkomstig uit de 15e tot en met de 19e eeuw. Een bijzondere plek nam een kleine selectie van boekbanden van de Bossche Broeders in, met het kenmerkende dfadelaarsstempel (df = domus fratrum); ook lagen er bijvoorbeeld drie Spes-banden, verschillende paneelstempelbanden, prijsbanden, “transplantatiebanden”, boekbanden uit het bezit van abt Theodoricus Spierinck van Well, enzovoort.
De dag werd afgesloten met een borrel, waarbij men, behalve van frisdrank en wijn, in het bijzonder kon genieten van het Berne Abdijbier.

Is nieuw vergelijkbaar met oud?

Een herbonden handschrift in de Abdij van Berne

door André Geurts – 13 januari 2020

In 1984 werd met publicaties en tentoonstellingen herdacht dat zeshonderd jaar daarvoor Geert Grote overleed. Hij was de vader van de Moderne Devotie, een belangwekkende vernieuwingsbeweging binnen de laatmiddeleeuwse kerk. Door enkele medewerkers van de Katholieke Universiteit Nijmegen (thans Radboud Universiteit) werd de herdenking aangegrepen om de expositie ‘Moderne Devotie. Figuren en Facetten’ te organiseren. Deze museale presentatie bevatte veel onbekende of weinig getoonde handschriften die een Oost- of Zuid-Nederlandse herkomst hadden. Ook enkele codices uit de Norbertijnenabdij van Berne te Heeswijk-Dinther (Noord-Brabant) waren voor het eerst te zien. Ze verbleven al geruime tijd in de Nijmeegse universiteitsbibliotheek om bestudeerd te worden ten behoeve van een catalogus, maar  publicabele onderzoeksresultaten waren uitgebleven. De tentoonstelling van 1984 werd aangegrepen om toch enkele boeken hun welverdiende aandacht te geven.

codex AvBHS00002 uit de Norbertijnenabdij van Berne

Een van de meest interessante abdijboeken die werden geëxposeerd, was het handschrift dat thans de signatuur AvBHS00002 draagt en inmiddels geregistreerd is in WorldCat, de grootste bibliografische databank ter wereld (zie: https://ru.on.worldcat.org/oclc/1099236519). In deze codex uit het laatste kwart van de vijftiende eeuw is onder andere het traktaat ‘Vanden XII dogheden’ opgenomen, dat wordt toegeschreven aan Godfried van Wevel, een leerling van de Brabantse mysticus Jan van Ruusbroec. Geert Grote heeft dit traktaat in het Latijn vertaald, hetgeen de reden was het boek in de tentoonstelling van 1984 op te nemen.

In het begin van de twintigste eeuw heeft de filoloog Willem de Vreese bij zijn onderzoek naar de handschriften van Ruusbroec het Bernse abdijboek gezien en hij noteerde toen: “De codex is nog voorzien van zijn oorspronkelijke band, kalfsleer op houten borden, met een slot waarvan de haak echter verloren is. De rug is enigszins beschadigd.” Omdat de band niet meer in perfecte staat verkeerde, is ruim zes decennia later besloten het boek te laten restaureren in de Norbertinessenpriorij Sint-Catharinadal in Oosterhout (Noord-Brabant). De keuze voor Sint-Catharinadal lag voor de hand gezien de spirituele verwantschap met de Abdij van Berne. Wat restauratie destijds inhield verhaalt ons de tekst op een perkamenten strookje, dat op het dekblad van het achterplat is geplakt: “Naar oorspronkelijke band opnieuw ingebonden, – op eikenhout -, en van handgesneden stempels voorzien door Kunstatelier Sint-Catharinadal, ‘67”.

Omdat de notities van zowel De Vreese als van de niet bij naam bekende restaurator van 1967 summier zijn en er van de oorspronkelijk band niets bewaard is gebleven, kon in 1984 niet met zekerheid worden gezegd dat de huidige band van het handschrift een imitatie is van zijn vijftiende-eeuwse voorganger. En daar is ruim 35 jaar later nog geen verandering in gekomen. Wel kan worden geconstateerd dat de versiering met rechthoekige en diagonale blinddruklijnen, en kleine bloemstempeltjes, alsmede de enkelvoudige sluiting goed passen bij eenvoudig versierde laat-middeleeuwse met leer beklede boekbanden.

De band van het Bernse handschrift maakt ook nieuwsgierig naar de boekbinderspraktijk in Sint-Catharinadal. Een eerste onderzoek daarnaar zou kunnen starten in de bibliotheek van de Abdij van Berne zelf, want daar bevinden zich buiten het hier besproken handschrift nog een aantal boeken die ooit in de Norbertinessenpriorij  onder handen zijn genomen. Mochten verwijzingen naar Sint-Catharinadal in de codices ontbreken, dan zijn niet uitgedunde inslagen een kenmerk van de door het Kunstatelier gemaakte leren banden dat niet over het hoofd mag worden gezien. Men krijgt de indruk dat de inslagen met beperkte kennis en door het gebruik van veel sterk hechtende lijm en een hamer om deplatkernen zijn gevouwen. Dat mag opmerkelijk heten als je in je werkplaats regelmatig de gelegenheid hebt om de inslagen van oude boekbanden zorgvuldig te bekijken.

Symposium ‘De (on)zichtbare boekband’

Voorjaar 2020 starten wij, samen met Universiteit Antwerpen, met een symposium over boekbanden.

Boekbanden zijn als bijzonder informatief cultureel erfgoed te beschouwen. Hun betekenis komt echter onvoldoende voor het voetlicht, waardoor vele banden onzichtbaar lijken voor zowel onderzoekers als het cultuurhistorisch geïnteresseerd publiek. Indien de betekenis van boekbanden meer in de schijnwerpers wordt geplaatst, is het moeilijker ze in onderzoek en presentaties te veronachtzamen. Dit impliceert dat het behoud en beheer van deze erfstukken zich moet richten op het conserveren van hun technische, decoratieve en historische waarden. Met dit congres willen de Universiteit Antwerpen en het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap een lans breken voor de studie van de boekband. Het belang van deze studie zal aan de hand van twee keynote-presentaties, een exposé over de doelstellingen van het Boekbandengenootschap en een aantal korte voordrachten worden geïllustreerd. In de lezingen zullen casussen worden verkend waarbij nieuwe inzichten betreffende constructie, materiaalkeuze, decoratie, gebruik, conservering, restauratie en (digitale) ontsluiting volop aandacht krijgen. Om kennis te nemen van de inleidingen en met de sprekers van gedachten te wisselen, zijn onderzoekers, bibliotheekmedewerkers, bibliofielen, restauratoren, boekbinders en alle anderen die interesse hebben in boekbanden van harte welkom. Voor meer informatie: https://boekbandengenootschap.nl/symposium-de-onzichtbare-boekband/