Auteursarchief: Communicatie Commissie

Opening ‘De vos Reynaerde te kijk gezet in 64 boekbanden’

Door Jan Bosch en Astrid Beckers – 20 mei 2020.

Zaterdag 29 februari jl. stond in het teken van het middeleeuwse boek. Ter ere van de opening van de tentoonstelling ‘De vos Reynaerde te kijk gezet in 64 boekbanden’ organiseerde Stichting Handboekbinden een mini-symposium over het middeleeuwse boek.

Op de drempel van de 85ste Boekenweek opende de Stichting Handboekbinden een grootse boekbindersexpositie. 62 boekbinders – waaronder elf leden van het BNB – hebben de boekband van het dertiende-eeuwse dierenepos Van den vos Reynaerde op een nieuwe, unieke wijze vormgegeven. Twee boekbinders hebben zelfs twee – uiteraard verschillende – boekbanden gemaakt. Alle boeken hebben exact dezelfde inhoud, maar ieder boek heeft een bijzondere, met de hand gemaakte boekband. Deze 64 handgebonden boeken worden, naast enkele bijzondere historische replica’s en originele uitgaven, tot 15 augustus 2020 tentoongesteld in de Athenaeumbibliotheek in Deventer. Na de expositie in Deventer verhuizen de boekbanden naar Sint-Niklaas, de bakermat van de vos Reynaerde, voor een expositie in de stadsbibliotheek.

Mini-symposium ‘Het middeleeuwse boek’

dr. Rik van Daele

Voor het mini-symposium waren 70 belangstellenden uitgenodigd in de Openbare Bibliotheek Deventer. Dr. Rik Van Daele, directeur Cultuur van de stad Sint-Niklaas, secretaris van het Reynaertgenootschap en tevens hoofdredacteur van het genootschaps jaarboek Tiecelijn, opende de serie lezingen met een wervelende presentatie, waarbij de vele slides soms de indruk van een film wekten. Hij liet zien hoe ook anno 2020 het Reynaertverhaal nog steeds actueel is. Een verhaal over het beestachtige in de mens, over de kracht van de taal, over de leugen, de hypocrisie, de corruptie en fake news.

drs. Astrid Beckers

Daarna liet drs. Astrid Beckers, eigenaar van handboekbinderij en onderzoeksburo Atelier Libri, een twintigtal bijzondere boekvormen van vóór 1600 zien. Hoewel ook in de middeleeuwen de meeste boeken rechthoekig van vorm zijn, bestaan er meerdere prachtige uitzonderingen. Zij toonde onder andere hartvormige, ovale, ronde (w.o. de Codex Rotundus, Brugge 1490, Dombibliotheek Hildesheim Hs 728) en fleur-de-lis boeken. Tevens ging ze in het op maakproces en liet ze zien of en hoe er vooraf door de kopiist of verluchter rekening gehouden was met de afwijkende vorm die het boek zou krijgen.

prof. em. dr. Jos Biemans

De key-note lezing werd gehouden door  prof. em. dr. Jos Biemans, sinds 1974 actief met middeleeuwse boeken. Als adjunct-conservator van de universiteitsbibliotheek te Leiden en conservator van de universiteitsbibliotheek (UvA) teAmsterdam was hij betrokken bij behoud en beheer van vele middeleeuwse boeken. En als docent en bijzonder hoogleraar in de handschriftenkunde (de geschiedenis van het handgeschreven boek tussen 500 en 1500) aan de Universiteit van Amsterdam onderzoekt hij naast de inhoud vooral de uiterlijke vormen van de handschriften. In zijn lezing met als titel “Eenheid in verscheidenheid” ging hij in op de materialiteit van het boek. Net als nu het geval is, kende men in de middeleeuwen verschillende soorten boeken. Groot en klein, dik en dun, eenvoudig en rijk versierd, met teksten in de geleerdentalen zoals Latijn, Grieks, Hebreeuws en Arabisch alsook met werken in de diverse volkstalen. Net als nu waren boeken het resultaat van vormgeving. Meestal beantwoordde hun vorm aan de heersende conventies, soms was de vorm bijzonder. Altijd zal de boekhistoricus proberen om de vorm te begrijpen. Dat levert niet alleen kennis op voor de geschiedenis van het middeleeuwse boek maar ook voor de praktijk van conservering en restauratie.

Opening tentoonstelling

Na de informatieve lezingen was het tijd om ons richting de opening van de tentoonstelling te begeven. De korte wandeling van de Openbare Bibliotheek naar de Athenaeumbibliotheek was een aangename activiteit na een paar uur – evenzo aangenaam – binnen te hebben gezeten.

Opening door Klaas Toet

In de ontvangsthal van de Athenaeumbibliotheek waren de overige genodigden voor de opening al aanwezig. Met ons grote aantal was de hal snel vol en kreeg Klaas Toet, bestuurslid van de Stichting Handboekbinden, het woord voor de opening. In zijn toespraak schetste hij de manier waarop het Reynaerde-project tot stand is gekomen en bedankte hij de vele vrijwilligers die aan het project hebben meegewerkt.  

Als ludieke openingsact was het muzikaal vertel trio ‘Losse tongen’ onder leiding van Agnes Leyen (tevens een van de deelnemende boekbinders) uitgenodigd. Zij hadden een eigen versie van het Reynaerde verhaal op muziek gezet.

Hierna mocht iedereen de tentoonstelling gaan bekijken. Onder het genot van een hapje en een drankje werden de vele banden bekeken en besproken. De catalogi gingen als warme broodjes over de toonbank. Het was een uiterst geslaagde dag.

Bezoeken van de tentoonstelling

Voor wie de banden zelf wil zien, kan nog tot 15 augustus 2020 terecht in de Athenaeumbibliotheek in Deventer. Op dit moment is het nog niet geheel duidelijk wanneer de expositie zaal ten gevolge van de corona maatregelingen weer open gaat voor het publiek. Neem daarom vooraf contact op met de Athenaeumbibliotheek (tel 0570-675700) of kijk op de website.
Daarna verhuist de tentoonstelling naar de Openbare Bibliotheek in Sint-Niklaas (B.) waar de banden van 22 augustus tot 27 september 2020 te bezichtigen zijn.

Catalogus

Bij de tentoonstelling is een fraaie kleuren catalogus uitgebracht. Naast foto´s en beschrijvingen van alle ingezonden boekbanden, bevat het eveneens een artikel over kenmerken, bindwijzen en gebruik van het middeleeuwse boek van de hand van Henk Francino en een bijdrage over de populariteit van het middeleeuwse verhaal Van den vos Reynaerde van Rik Van Daele. De kosten voor de catalogus, inclusief verzending, bedragen €24,50.
De catalogus is te bestellen door het sturen van een e-mail aan Klaas Toet (klaas.toet@ziggo.nl).

Ook de losse katernen van Van den vos Reynaerde zijn nog leverbaar. De kosten hiervan, inclusief verzending, bedragen €32,50. Ook deze zijn te bestellen bij Klaas Toet (klaas.toet@ziggo.nl).

Foto-impressie van de opening

klik op de foto’s voor een vergroting. Foto’s: Jos Biemans en Astrid Beckers.

Boekbanden van de elf leden van het BNB

Klik op de foto’s voor een vergroting. Fotograaf: Jan Aldershof. Met dank aan Stichting Handboekbinden voor het ter beschikking stellen van deze foto’s.

Een bijzonder vodje

Tekst en fotografie: Astrid Beckers – 11 mei 2020.

Meestal krijgen boeken aandacht voor hun band omdat deze mooi is: zeldzame materialen, mooie stempeling, blind- of gouddruk, kleurenspel, handwerk van uitermate hoog niveau.
Maar voor deze bijdrage wil ik u graag voorstellen aan een boekje dat klein, dun en vies is. Er is absoluut geen sprake van boekbindvakmanschap, er is zelfs – met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid – geen professionele boekbinder aan te pas gekomen. Voor het ongeoefende oog is het boekje niet meer dan een 400 jaar oud vodje. En ik vind het prachtig.

Voorplat van het Zielboek, NL_NmRAN_375-4080

Het boekje uit 1590 bevindt zich in het Regionaal Archief Nijmegen in het archief van het Kapittel van de Sint Stevenskerk van Nijmegen (NL_NmRAN_375-4080). Het bevat zowel een register van huwelijksafkondigingen als het zielboek, een register van overledenen voor wie in de kerk gebeden werd. In de literatuur wordt dit boekje kortweg aangeduid als het Zielboek, hetgeen ik hier ook zal doen.

Het Zielboek is maar één katern groot en telt vier dubbelbladen. De omslag van perkament is er rechtstreeks aan vastgenaaid met een paar steken. Wat de omslag zo bijzonder maakt, is dat het maculatuur is, hergebruikt perkament. In dit geval een bladzijde uit de ‘canon medicinea’. Deze medische encyclopedie was een flink stuk groter dan het zielboek. Om een omslag te maken voor dit kwarto-boekje is maar één bladzijde uit de encyclopedie nodig geweest, dat liggend is gebruikt. Deze bladzijde was groot genoeg voor de omslag, inclusief inslagen aan de bovenzijde en de frontzijde voor. Tevens is er nog een klein overslagje gemaakt vanaf de achterzijde met ook een inslag.

Naaisel van het Zielboek, NL_NmRAN_375-4080
Binnenzijde van het voorplat van het Zielboek, NL_NmRAN_375-4080

Gezien de vele notities die in de marges van de medische tekst zijn geschreven in verschillende handen, is het handschrift ooit intensief gebruikt. Maar toch is het afgedankt en door iemand in de kerk gebruikt om dit ene katern met maar acht bladen in te bevestigen. Is er een nieuwe, gedrukte versie verschenen waardoor dit oude handschrift niet meer nodig was? De medische wetenschap was volop in beweging in de 16e eeuw, dus het is niet verwonderlijk dat oude handschriften werden vervangen door moderne drukwerken.

Buitenzijde van de omslag van het Zielboek, voor zover als mogelijk is opengeslagen. Duidelijk zichtbaar is de pagina opmaak en de aantekeningen in diverse handen. NL_NmRAN_375-4080

Wat wel verwonderlijk is, is hoe een bladzijde uit een medische encyclopedie in de kerk eindigt. Het lijkt niet aannemelijk dat het boek daar in gebruik was. Zou de kapelaan wellicht bij de plaatselijke boekbinder om een stukje van het goedkoopste perkament gevraagd hebben? En heeft de boekbinder van een arts deze afgedankte encyclopedie voor een prikkie kunnen kopen om het perkament en wellicht ook de band te hergebruiken en heeft hij de kapelaan blij gemaakt met een bladzijde hieruit? Zeker zullen we het nooit weten….

Voorplat NL_NmRAN_375-4062

Het Zielboek is niet het enige voorbeeld van het gebruik van oude bladzijdes als omslagje bij de Sint Stevenskerk. Bij een ander kwarto boekje uit hetzelfde Kapittelarchief is ook maculatuur gebruikt als omslag (NL_NmRAN_375-4062). Het betreft een 16 folio tellend registertje van pacht-, verkoop-, verhuur- en andere contracten van de Sint Stevenskerk, betreffende de jaren 1543 en 1551 tot en met 1559. Achterin is een korte lijst van eigendom- en schuldbrieven waarin ook andere posten van inkomsten en uitgaven der Sint Stevenskerk zijn opgenomen.  De zes katernen van elk twee dubbelbladen zijn, net als bij het Zielboek, rechtstreeks genaaid aan de omslag met wit linnen garen. De omslag is een grote bladzijde uit een nog niet geïdentificeerd boek, maar het bevat naast Latijnse tekst ook muziekstukken. Ook hier lijkt de hele bladzijde te zijn gebruikt, en was er nog net genoeg over om aan de kopzijde een inslag te maken. Er is geen overslag.  

Binnenzijde voorplat NL_NmRAN_375-4062

Ik heb tot op heden zeven gebonden archiefstukken onderzocht uit het Sint Stevenskerk archief, en zes daarvan hebben maculatuur als omslag (zoals deze twee boekjes) of als schutbladen. Het betreft hier zowel bladzijden uit boeken als oude brieven en oorkondes. Nader onderzoek naar andere stukken uit dit archief kunnen wellicht meer duidelijkheid geven over de mate van hergebruik van perkamenten stukken door de mensen in de Sint Stevenskerk. Maar de tot op heden onderzochte zeven boeken geven in ieder geval aan dat het gebruik van maculatuur zeker niet zeldzaam was.

Tentoonstelling: “De vos Reynaarde te kijk gezet in 64 boekbanden”

Afbeelding: © Wim de Cock, Zwijndrecht (België)

door Jan Bosch – 17 januari 2020.

In het kader van het thema “Middeleeuwen” hebben 64 boekbinders van de stichting Handboekbinden het boek Van den vos Reynaerde gebonden; soms op de traditionele middeleeuwse manier, vaak ook met een knipoog naar de Middeleeuwen door gebruik te maken van eigentijdse materialen en nieuwe technieken. De boeken worden geëxposeerd in Deventer en Sint-Niklaas.

De tentoonstelling in Deventer wordt gehouden in samenwerking met de bibliotheek Deventer op de locatie van de Atheneum bibliotheek  van 2 maart t/m 5 mei 2019. De Atheneum bibliotheek is de oudste stadsbibliotheek in Nederland, gesticht in 1560  na aankoop door het stadsbestuur van het boekenbezit van de kort daarvoor overleden pastoor  Phoconius voor 102,5 goudgulden. De feestelijk opening met onder meer een  muzikale bijdrage over de vos Reynaerde door het verteltrio “Losse Tongen” vindt plaats op zaterdag 29 februari om 16.00 uur. U kunt zich opgeven voor deze opening door het sturen van een mail aan klaastoet@stichting-handboekbinden.eu o.v.v. naam, adres, aantal personen en “opening tentoonstelling 29 februari 2020”   

Na de expositie in Deventer verhuizen de boekbanden naar Sint-Niklaas, de bakermat van de vos Reynaerde. De tentoonstelling in België wordt gehouden in samenwerking met de Bibliotheek Sint-Niklaas, de Bibliotheca Wasiana en het Reynaartgenootschap. Naast de ingezonden boekbanden, zullen ook ingebonden reynaerdiana uit de collecties van de Wasiana, het Reynaertgenootschap en enkele privécollecties worden getoond. De tentoonstelling in de Bib Sint-Niklaas vindt plaats van zaterdag 22 augustus t/m zondag 27 september 2020.

Voor het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap is dit nog een extra bijzondere tentoonstelling omdat tien van de 64 deelnemers lid van ons zijn. 

Informatie:

Tentoonstelling Atheneum Bibliotheek Deventer – 2 maart t/m 5 mei 2020

Openingstijden:
maandag    13.00 -17.00 uur
dinsdag      09.00 -17.00 uur
donderdag 13.00 – 17.00 uur
vrijdag        13.00 -17.00 uur
Adres:  Klooster 12, 7411NH Deventer

Tentoonstelling Bibliotheek Sint-Niklaas – 22 augustus t/m 27 september 2020

Openingstijden:
dinsdag t/m vrijdag van 10.00 tot 19.00 uur
zaterdag en zondag van 09.30 tot 12.30 uur
Adres: Hendrik Heymanplein 3, 9100 Sint-Niklaas

Bandensalon Abdijbibliotheek Berne

door Robert Arpots

Met 30 personen was het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap op vrijdag 15 november 2019 te gast in de Abdij van Berne, in het Brabantse Heeswijk-Dinther. Deze Norbertijner Abdij is gesticht in 1134 en bezit een rijke, historische bibliotheek.

Na de ontvangst met koffie en thee, kreeg het gezelschap, opgedeeld in twee groepen, een rondleiding door het gebouw. Aansluitend werd in de Norbertuszaal de lunch geserveerd, waarna de boekbandendag pas echt begon. Abt Denis Hendrickx (71e abt, sinds 2013) heette het popelende gezelschap van harte welkom en was verheugd dat er zoveel belangstelling van specialisten bleek te bestaan voor de werken in de abdijbibliotheek. De Bernese Norbertijnen vinden het van belang dat de boekencollectie ter beschikking komt – in Worldcat – voor onderzoek en onderwijs. Er volgden twee presentaties, gehouden door bibliothecaris Lennie van Orsouw en conservator Robert Arpots.

Lennie besteedde uitgebreid aandacht aan de collectie devotieprentjes, aan wat er zoal op dergelijke prenten te zien is en hoe dit materiaal door haar beschreven wordt in Worldcat nadat het is gedigitaliseerd door collega Harry Hüsken. Voor wie de beschrijvingen wil bekijken:
geef in RUQest (https://ru.on.worldcat.org/discovery) het zoekcommando b8:QGEB ti:Devotieprentje (en ga verder als “Guest”!).
Klik daarna per record op “Beschrijving weergeven” en eventueel op “Online toegang” voor de afbeelding.
Behalve devotieprentjes bevat de collectie ook een grote hoeveelheid Norbertusprentjes en “gewone” bidprentjes. De laatste categorie behelst natuurlijk overwegend Norbertijnen.

Robert besteedde vervolgens aandacht aan de geschiedenis van de abdijbibliotheek, aan de boekencollectie in het algemeen en aan de boekbanden in het bijzonder. Met name de verschillende locaties van de abdij in de loop van de eeuwen is van belang voor het boekbandonderzoek.
De abdij werd gesticht aan de Maas bij Heusden, waar geen eigen binderij bestond. Na de verwoesting van de abdij in 1572 vertrokken de Norbertijnen naar Den Bosch, waar ze goede contacten onderhielden met de Broeders van het Gemene Leven, die wel over een eigen binderij beschikten. Dan volgt een aankoop die van eminent belang is voor de abdijbibliotheek: Johannes Moors, de 42e abt, koopt in 1623 het onroerend goed van de Broeders, inclusief hun bibliotheek.
Daardoor beschikt de huidige abdijbibliotheek nog steeds over minstens 46 boekbanden uit de boekbinderij van de Bossche Broeders van het Gemene Leven. In 1629 moeten de Norbertijnen en ook andere religieuzen, Den Bosch ontvluchten. De Norbertijnen vestigen zich in enkele parochies in de nabijheid van Den Bosch, maar de abdij zelf wordt gevestigd in Vilvoorde bij Brussel. Pas in 1857 keren de “Vilvoorders” naar Nederland terug en vestigen zich in Heeswijk-Dinther. Door die Zuid-Nederlandse periode van ruim twee eeuwen, bevat de abdijbibliotheek een grote hoeveelheid Zuid-Nederlandse boekbanden, ook al omdat de Norbertijnen gingen studeren in Leuven. In de abdijcollectie is dan ook drie strekkende meter Leuvense collegedictaten te vinden. De inhoud van die collegedictaten is, anders dan men zou denken, niet theologisch van aard maar overwegend gericht op de exacte wetenschappen.

Na de presentaties werd op de tafels van de Bernekringzaal een selectie van niet minder dan 113 boekbanden getoond, afkomstig uit de 15e tot en met de 19e eeuw. Een bijzondere plek nam een kleine selectie van boekbanden van de Bossche Broeders in, met het kenmerkende dfadelaarsstempel (df = domus fratrum); ook lagen er bijvoorbeeld drie Spes-banden, verschillende paneelstempelbanden, prijsbanden, “transplantatiebanden”, boekbanden uit het bezit van abt Theodoricus Spierinck van Well, enzovoort.
De dag werd afgesloten met een borrel, waarbij men, behalve van frisdrank en wijn, in het bijzonder kon genieten van het Berne Abdijbier.

Is nieuw vergelijkbaar met oud?

Een herbonden handschrift in de Abdij van Berne

door André Geurts – 13 januari 2020

In 1984 werd met publicaties en tentoonstellingen herdacht dat zeshonderd jaar daarvoor Geert Grote overleed. Hij was de vader van de Moderne Devotie, een belangwekkende vernieuwingsbeweging binnen de laatmiddeleeuwse kerk. Door enkele medewerkers van de Katholieke Universiteit Nijmegen (thans Radboud Universiteit) werd de herdenking aangegrepen om de expositie ‘Moderne Devotie. Figuren en Facetten’ te organiseren. Deze museale presentatie bevatte veel onbekende of weinig getoonde handschriften die een Oost- of Zuid-Nederlandse herkomst hadden. Ook enkele codices uit de Norbertijnenabdij van Berne te Heeswijk-Dinther (Noord-Brabant) waren voor het eerst te zien. Ze verbleven al geruime tijd in de Nijmeegse universiteitsbibliotheek om bestudeerd te worden ten behoeve van een catalogus, maar  publicabele onderzoeksresultaten waren uitgebleven. De tentoonstelling van 1984 werd aangegrepen om toch enkele boeken hun welverdiende aandacht te geven.

codex AvBHS00002 uit de Norbertijnenabdij van Berne

Een van de meest interessante abdijboeken die werden geëxposeerd, was het handschrift dat thans de signatuur AvBHS00002 draagt en inmiddels geregistreerd is in WorldCat, de grootste bibliografische databank ter wereld (zie: https://ru.on.worldcat.org/oclc/1099236519). In deze codex uit het laatste kwart van de vijftiende eeuw is onder andere het traktaat ‘Vanden XII dogheden’ opgenomen, dat wordt toegeschreven aan Godfried van Wevel, een leerling van de Brabantse mysticus Jan van Ruusbroec. Geert Grote heeft dit traktaat in het Latijn vertaald, hetgeen de reden was het boek in de tentoonstelling van 1984 op te nemen.

In het begin van de twintigste eeuw heeft de filoloog Willem de Vreese bij zijn onderzoek naar de handschriften van Ruusbroec het Bernse abdijboek gezien en hij noteerde toen: “De codex is nog voorzien van zijn oorspronkelijke band, kalfsleer op houten borden, met een slot waarvan de haak echter verloren is. De rug is enigszins beschadigd.” Omdat de band niet meer in perfecte staat verkeerde, is ruim zes decennia later besloten het boek te laten restaureren in de Norbertinessenpriorij Sint-Catharinadal in Oosterhout (Noord-Brabant). De keuze voor Sint-Catharinadal lag voor de hand gezien de spirituele verwantschap met de Abdij van Berne. Wat restauratie destijds inhield verhaalt ons de tekst op een perkamenten strookje, dat op het dekblad van het achterplat is geplakt: “Naar oorspronkelijke band opnieuw ingebonden, – op eikenhout -, en van handgesneden stempels voorzien door Kunstatelier Sint-Catharinadal, ‘67”.

Omdat de notities van zowel De Vreese als van de niet bij naam bekende restaurator van 1967 summier zijn en er van de oorspronkelijk band niets bewaard is gebleven, kon in 1984 niet met zekerheid worden gezegd dat de huidige band van het handschrift een imitatie is van zijn vijftiende-eeuwse voorganger. En daar is ruim 35 jaar later nog geen verandering in gekomen. Wel kan worden geconstateerd dat de versiering met rechthoekige en diagonale blinddruklijnen, en kleine bloemstempeltjes, alsmede de enkelvoudige sluiting goed passen bij eenvoudig versierde laat-middeleeuwse met leer beklede boekbanden.

De band van het Bernse handschrift maakt ook nieuwsgierig naar de boekbinderspraktijk in Sint-Catharinadal. Een eerste onderzoek daarnaar zou kunnen starten in de bibliotheek van de Abdij van Berne zelf, want daar bevinden zich buiten het hier besproken handschrift nog een aantal boeken die ooit in de Norbertinessenpriorij  onder handen zijn genomen. Mochten verwijzingen naar Sint-Catharinadal in de codices ontbreken, dan zijn niet uitgedunde inslagen een kenmerk van de door het Kunstatelier gemaakte leren banden dat niet over het hoofd mag worden gezien. Men krijgt de indruk dat de inslagen met beperkte kennis en door het gebruik van veel sterk hechtende lijm en een hamer om deplatkernen zijn gevouwen. Dat mag opmerkelijk heten als je in je werkplaats regelmatig de gelegenheid hebt om de inslagen van oude boekbanden zorgvuldig te bekijken.